Oswoić Aspergera

Po latach niepokoju i obserwowania, że nasze dziecko zachowuje się inaczej niż jego rówieśnicy, jest „nietypowe”,a przez otoczenie często postrzegane jako mały dziwak, pada diagnoza: zespół Aspergera. Dla niektórych rodziców brzmi to groźnie. Dla innych zagadkowo. Dla bardzo wielu poza tą dziwną nazwą (którą zwykle usiłują rozszyfrować przy pomocy internetu) brakuje przede wszystkim podpowiedzi, jak reagować na co dzień, by ZA nie był wyrokiem, a jedynie mniej typowym sposobem funkcjonowania.
Bycie rodzicem dziecka z ZA jest wyjątkowym wyzwaniem, bowiem wymaga dodatkowych pokładów cierpliwości, stałego przewidywania tego, co ma się zdarzyć za chwilę/jutro/za tydzień, uważniejszego dobierania słów i rozrywek. Tym, co budzi w rodzicach największy lęk, jest to, co nieznane. Efektywne „oswajanie Aspergera” w dużej mierze polega na poznawaniu mechanizmów tego zaburzenia i nieustannego przekładania swojej wiedzy na praktykę w życiu codziennym.

Najczęstsze i najbardziej charakterystyczne zachowania dziecka z ZA, które dobrze jest „oswoić”:

  • działanie na schematach – dziecko z ZA często domaga się powtarzalności pewnych zachowań i działań, oczekuje też, że określone czynności za każdym razem będą przebiegały w podobny sposób – taka powtarzalność z jednej strony daje mu poczucie bezpieczeństwa, z drugiej – czyni daną sytuację bardziej czytelną – dziecko wie, czego się od niego oczekuje i jak powinno się zachować, a dzięki ustalonej kolejności działań łatwiej jest mu orientować się w schemacie dnia/tygodnia. Niespodzianki budzą u dziecka niepokój, zaburzają to, co dotąd było znane i przewidywalne, a przez to wywołują jego panikę i szereg zachowań, których można uniknąć lub złagodzić ich nasilenie np. przez uprzedzanie o spodziewanych zmianach z dużym wyprzedzeniem;
  • bycie ekspertem – u dzieci z ZA zwykle diagnozuje się wysoki poziom możliwości intelektualnych, często mają one bardzo ściśle określoną pasję, której potrafią poświęcić niemal cały swój czas i zagłębiają się w najdrobniejsze nawet detale, które dotyczą ulubionego tematu. Zazwyczaj pasje te dotyczą obszarów technicznych (pojazdy, urządzenia), logicznych (matematyka, fizyka), przyrodniczych. Mimo, że dzieci z ZA są bardzo inteligentne, często też bardzo spostrzegawcze i mają dobrą pamięć, nie oczekuj, Rodzicu, że równie dobrze będą sobie radziły tam, gdzie wymagana jest niczym nieskrępowana wyobraźnia i szeroko pojęta twórczość – niektóre dzieci potrzebują konkretów, działają odtwórczo, tworzenie „czegoś z niczego” bywa dla nich absolutną abstrakcją;
  • dosłowność w rozmowach – mimo, że poziom wiedzy ogólnej u dziecka z ZA jest zwykle imponujący, zupełnie nie idzie to w parze z tzw. „czytaniem między wierszami” – dziecko z ZA odbiera wszystkie komunikaty bardzo dosłownie, nie ma intuicji pomagającej domyślać się znaczenia przenośni i metafor (a tych w języku potocznym używamy bardzo dużo!), zazwyczaj musi się ich nauczyć tak, jak uczymy się zwrotów w obcym języku – zwykle po wyjaśnieniu ich znaczenia i pomocy w adekwatnym dopasowaniu ich do sytuacji, dziecko potrafi ich używać zgodnie z ich przeznaczeniem (ale tylko tych, których się nauczyło, nowe wyrażenia wciąż będą niezrozumiałe);
  • trudności w sferze społecznej – najbardziej niepokojący rodziców element rzeczywistości dziecka z ZA. Zazwyczaj stają się one najmocniej widoczne w momencie, gdy dziecko trafia do przedszkola – zwykle albo izoluje się od dzieci, czasem wręcz reaguje dużym niepokojem i buntem wobec obecności większej ilości osób wokół siebie, albo – „nie wiadomo dlaczego” reaguje agresją, jest niegrzeczne, niespokojne i trudne do opanowania. Dzieci z ZA – zanim trafią na kogoś, kto poprzez działania terapeutyczne pomoże im oraz ich rodzicom poukładać cały ten bałagan w głowie i w sposobie organizowania sobie życia codziennego – mają duże trudności z dopasowaniem się do grupy i respektowaniem ogólnie przyjętych granic. Często nie rejestrują poleceń kierowanych do całej grupy (więc na nie nie reagują) – trzeba im powtórzyć polecenie indywidualnie. Nie chcą wykonywać wielu poleceń, gdy nie rozumieją, czemu mają one służyć – potrzebne jest wyjaśnienie (zwykle krótkie, ale konkretne), jaka jest celowość danego działania. Dzieci z ZA rzadko dają się namówić na zrobienie czegoś „bo tak”. Gdy próbują samodzielnie włączyć się do zabawy, zwykle robią to nieadekwatnie i w sposób, który z różnych powodów nie podoba się innym dzieciom – nie oznacza to, że Twoje dziecko jest złośliwe, ono zwyczajnie nie wie, jak powinno to zrobić w sposób akceptowalny dla innych. Musi się tego (z pomocą dorosłych) nauczyć.
Drogi Rodzicu dziecka z zespołem Aspergera, zapewne jesteś w stanie wymienić cały szereg zachowań, które Cię niepokoją, a nie zostały tu wymienione – na wszystkie brakłoby miejsca nawet w kilkunastu artykułach. Poniżej znajduje się literatura, która może pomóc Ci „oswoić Aspergera”:

1. Jackson L., Świry, dziwadła i Zespół Aspergera, Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna.
2. Pióro B., Czy kochasz Małego Misia? O wychowaniu dziecka z zespołem Aspergera, Wydawnictwo Impuls.
3. Borkowska A., Grotowska B., Codzienność dziecka z zespołem Aspergera okiem rodzica i terapeuty, Wydawnictwo Harmonia.

mgr Martyna Jachowicz